حجامت؛ نمونه ای از طب سنتی مورد تأیید اسلام

به گزارش خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا) از گیلان، حجامت را که روشی از طب سنتی می باشد، همه ما کم و بیش می شناسیم. حجامت طبی است که بیشتر از همه بزرگسالان مخصوصا پدربزرگ ها و مادربزرگ ها به آن علاقه دارند تا جوانان امروزی که یکی از مهم ترین علل آن، آشنا نبودن با این طب است. البته خیلی ها هم درباره مفید و یا بی فایده بودن حجامت شک دارند که این نیز نیازمند داشتن شناختی کامل از این طب است.

حجامت که در زبان انگلیسی به آن Cupping می گویند، بیشترین شیوع را در طب چینی دارد. طب سنتی اسلامی از دیرباز از حجامت برای درمان بیماری ها استفاده می کرده است. پزشکان اعتقاد دارند حجامت نقش مهمی در پیشگیری از بیماری ها، مخصوصا بیماری‌های مزمن و مرتبط با سبک زندگی دارد. از دیرباز هدف اصلی از حجامت، ارتقای سلامتی جسمی و روحی بوده است.

انواع مختلفی از حجامت در دنیا وجود دارد که دو نوع حجامت خشک (که فقط بادکش وجود دارد) و حجامت مرطوب (که ترکیبی از بادکش و خون آمدن وجود دارد) بیشترین طرفدار را دارند. در هر دوی این روش ها، از یک ماده اشتعال زا مثل الکل استفاده می شود که آن را آتش زده و در داخل یک لیوان قرار می دهند. سپس لیوان سریعا بر روی قسمتی از پوست بدن قرار داده می‌شود. از آنجایی که هوای بیرون لیوان سرد است، داخل لیوان خلأ ایجاد می شود. مکش ناشی از خلأ همراه با گرمای داخل لیوان باعث ورم و قرمزی رگ های خونی می شود. هر لیوان مدت 5 تا 10 دقیقه بر روی ناحیه قرار می گیرد. پزشک بعد از برداشتن لیوان، با یک تیغ شکاف کوچکی بر روی قسمت متورم می اندازد و خونریزی زیر پوستی کوچکی ایجاد می شود. خیلی از افراد می گویند این مکش توسط لیوان گرم، درد و سوزش قابل تحملی دارد و این کار سخت و آزاردهنده نیست. بعد از اتمام کار، پوست به پماد آنتی بیوتیک آغشته شده و با نوار بسته می شود تا از عفونت پیشگیری شود. معمولا پوست فرد طی 10 روز کاملا بهبود پیدا می کند.

همه سنت ها بر این تأثیر توافق نظر دارند که حجامت باعث دور کردن ترکیبات سمی از بدن می شود. امروزه خیلی از پزشکان، حجامت را به عنوان یک درمان کمکی در درمان بیماری های مفصلی نیز به کار می برند.

حجامت اصطلاحا به روشی از خونگیری اطلاق می شود که جهت درمان بعضی ازبیماری ها بکار می  رود و دارای سابقه تاریخی هفت هزارساله می باشد. حجامت به عنوان یک سنت الهی در روایات و سیره پیامبران وائمه اطهار(ع) مطرح گردیده و جزو احکام امضائی اسلام است و در طب سنتی به عنوان رکن درمان به حساب می آید.

حجامت در اسلام

حجامت نمونه ای از طب سنتی مورد تایید اسلام و یکی از مؤلفه های تحقق سبک زندگی اسلامی است. حجامت در اسلام جایگاه خاصی دارد و در این زمینه احادیث فراوانی نقل شده است که در ذیل به برخی از آنها اشاره می شود: (رسول اکرم(ص) در حدیث شب معراج می فرمایند: «وقتی به آسمان هفتم صعود کردم هیچ ملکی از من گذر نکرد، مگر این که گفت: ای محمد حجامت کن و امتت را به حجامت امر بفرما». بحارج 62 ص 300 باب 89  و همچنین تفسیر المیزان آیه اول سوره اسری) همچنین پیامبر(ص) می فرمایند: «پنج چیز از سنت های پیامبران الهی است:  حیا، حلم، حجامت، مسواک و عطر زدن» (کافی ج 6 ص 484) وامام علی(ع) می فرماید: «به درستی که حجامت بدن را سالم و عقل را نیرومند می‌گرداند». (بحارج 62 ص 114 ج 10 ص 89) و امام رضا (ع) می فرماید: رسول خدا فرمودند «اگر در چیزی شفا وجود داشته باشد پس در تیغ حجام است یا در شربتی عسل»( وسائل ج 17 ص 541)

ثابت شده که حجامت برای حدود هفتاد بیماری اثرات پیشگیرانه و درمان کننده دارد. برخی از آثار درمانی و پیشگیرانه حجامت شامل سرماخوردگی مکرر، آنفولانزا، آلرژی فصلی، بیماری پوستی، جوش و کورک، درمان اعتیاد، رفع سلولیت های بدن، درمان چاقی، بهبود کارائی کلیه، دفع چربی کبد، افزایش کلسترول خون، دیابت غیر وابسته به انسولین، اوره بالا، فشار خون غیر طبیعی «بالا یا پایین»، غلظت خون بالا، مسمومیت غذایی و دارویی، سردرد میگرنی، تنگی رگها، اعتیاد به مواد مخدر، افسردگی، سنگینی سر، اسپاسم عضلانی، رشد ناکافی و کوتاهی قد، لاغری، واریس، کمر درد، آرتروزها، آکنه و بثورات پوستی، کهیر، آفت دهان، ریزش مو، پر مویی بدن، گر گرفتن بدن، تاری دید، خواب رفتگی و بی حسی عضلات، بیماریهای تناسلی زنان، ناهنجاریهای عصبی، کم اشتهایی، کم هوشی، فراموشکاری، جوش صورت، سکته قلبی، مالیخولیا، خوش زخم شدن بیماران دارای قند خون می باشد.

چگونگی تأثیر حجامت بر بدن

وقتی سن ما بالا می رود، مخصوصا بعد از سن چهل سالگی، سلول های بدن ما شروع به تخریب شدن می کنند، یعنی مرگ سلولی آغاز می شود. این فرایند شامل کاهش عضلات بدن، چسبندگی و گرفتگی عروق و در نتیجه کاهش جریان خون به اندام های بدن است. ما نتیجه این تغییرات را به صورت کاهش قدرت عضلانی، احساس سفتی در عضلات و مفاصل و نیز چروک و کدر شدن پوست تجربه می کنیم.

از طرفی وقتی که کمتر تحرک بدنی داشته باشیم و فعالیت بدنی مان را کاهش دهیم، خونرسانی به بافت ها هم کمتر خواهد شد و این فرایند، مرگ سلولی را تشدید خواهد کرد. پس این سیکل معیوب همچنان ادامه پیدا می کند. قرار دادن لیوان‌های حجامت در مناطق خاص بدن کمک می کند که بدن برخی از این تاثیرات را وارونه می کند. همانطور که گفتیم قرار دادن لیوان ، ایجاد فضای گرم، خلا و مکش نهایی بافت به داخل لیوان باعث افزایش جریان خون به منطقه خاصی از بدن می شود.

در این زمان زدن تیغ و دفع مقداری از خون باعث افزایش جریان خون به ناحیه می شود. زمانی که جریان خون جدید به منطقه می رسد، بدن تلاش می کند که برای ترمیم عروق پاره شده، مویرگ های جدید بسازد و شبکه مویرگی را گسترش دهد.

به همین خاطر است که حجامت برای سلامتی بدن فواید بسیاری دارد. در حقیقت از آنجایی که عروق جدید ظرفیت بالایی برای خون رسانی دارند و اکسیژن رسانی و تغذیه بافت ها خیلی بهتر انجام می شود، پس فعالیت بهتری هم خواهند داشت.

عوارض جانبی حجامت

حجامت هیچگونه عارضه ای برای بدن ندارد. اما زنان باردار، افرادی که در دوران قاعدگی قرار دارند، افرادی که مشکلات انعقادی خون دارند و بیماران هیموفیلی می بایست از حجامت خودسر خودداری نمایند.
افرادی که کم خون، لاغر و تکیده با بدن خشک هستند یا غلبه سردی شدید دارند حتماً باید تحت نظر پزشک حجامت نمایند، انجام حداکثر دو بار حجامت در سال برای افراد سالم جهت پیشگیری و حفظ سلامتی توصیه می  گردد و حجامت  های خاص درمانی می بایست تحت نظر پزشک صورت گیرد.

حجامت از سن چهار ماهگی به بالا (تا قبل از فوت) قابل انجام است. در خصوص حجامت کودکان امام صادق(ع) فرموده اند، حجامت در چهار ماهگی باعث حذف لعاب بدن و کاهش حرارت سر و بدن می گردد، لذا توصیه می شود بعد از پایان چهار ماهگی، نوزادان را حجامت بسیار سبک انجام دهید.

بهترین زمان برای انجام حجامت

از نظر ماه قمری بهترین زمان، محدوده زمانی روزهای هفدهم تا بیست و هفتم هر ماه می باشد، همچنین حجامت در اواخر اسفند ماه نیز توصیه شده است. از بهترین روزهای مهم دیگر جهت انجام حجامت، هفتم و چهاردهم ماه حزیران رومی است. ماه حزیران ماه نهم از ماه های رومی است که پس از ماه ایار است. در میان ماه‌های رومی چهار ماه را سی روز محاسبه می کنند که یکی از این چهار ماه حزیران می باشد. بهترین زمان برای حجامت بر اساس روایات اهل بیت عصمت و طهارت(ع) همین ماه رومی حزیران است. بهترین زمان حجامت از نظر فصل، فصل بهار و بعد پاییز است.

در خصوص توصیه های قبل از حجامت تاکید می شود که در مراکز معتبر حجامت انجام شود، معده نباید خالی باشد، همچنین انجام حجامت بلافاصله پس از صرف غذای پر حجم توصیه نمی شود. بدن خسته نباشد، از فعالیت زیاد و ورزش سنگین، استحمام طولانی، استخر و سونا و جماع بپرهیزد، مایعات بدن در حد مناسب باشد، قبل از حجامت یک عدد انار میل نمایید، از حجامت در صبح زود و بخصوص قبل از صبحانه جدا پرهیز نمایید، در صورتیکه در محل حجامت دارای پوست پر مویی هستید، ازاله نمودن موهای بدن در موضع حجامت توصیه می گردد.

برای تسریع در از بین بردن جای زخمها، کمی به آن عسل چند گیاهی زنبوری بمالید. تا ۱۲ ساعت بعد از حجامت از مصرف لبنیات مانند شیر، خامه، کره، پنیر، بستنی، ماست، دوغ، کشک و نیز غذاهای ترش مزه خودداری نمایید. مصرف عسل و انار شیرین بلافاصله بعد از حجامت توصیه می شود. صبح روز بعد از حجامت، محل حجامت را با آب خالی و بدون ماساژ و شامپو بشویید.

تفاوت حجامت با خون دادن

بی شک اهدای خون امری خداپسندانه، انسانی و ایثارگرانه بشمار می رود، چرا که با اهدای آن جان انسان های نیازمند به خون را نجات داده ایم. اما قیاس بین حجامت به عنوان یک روش درمانی و پیشگیری و اهداء خون قیاسی منطقی به نظر نمی‌رسد زیرا در حجامت ابتدا با بادکش، روی جریان خون تغییراتی را ایجاد می‌کنند و سپس خراش‌های ظریف پوستی که زده می شود فرایندهایی را در بدن تحریک می کند و مدل خون گیری آن نیز سطحی می‌باشد ولی در خون دادن استرسی وجود دارد و بوسیله یک سوزن، خون در گردش مورد نیاز بدن را خارج می کند. از لحاظ حجم، خون خارج شده در حجامت حداکثر 80 سی سی ولی در خون دادن حدود 500 سی سی خون خارج می شود.

حجامت باعث کم خونی و هیچ عارضه ای نمی شود، حجامت دارای خواص فوق الذکر می باشد ولی خون دادن تنها یک عمل انسانی و ایثارگرانه است. در حجامت خون کثیف از بدن خارج می گردد ولی در خون دادن خون تمیز و مورد نیاز بدن را اهدا می کنیم.

جنبه علمی حجامت

تلاش علمی برای توجیه حجامت در جهان شروع شده است و تالیفاتی نیز در این زمینه منتشر گردیده است، برخی ازمتخصصین آمریکایی تحقیقاتی در زمینه حجامت منتشر ساخته اند، یکی از کلینیک های مجهز پژوهشی پیرامون حجامت درآمریکا تاسیس گردیده و در حال بررسی علمی روی حجامت می باشد در برخی از کشورهای آسیایی نیز اثر حجامت بر روی بیماری های خاص مورد مطالعه  قرار گرفته و گزارش آن منتشر گردیده است .

در دانشگاه شهید بهشتی هم درسالهای 71-72 چند طرح پژوهشی پیرامون حجامت اجرا گردیده است از آن جمله «مقایسه خون ورید و خون حجامت ازنظر فاکتورهای بیوشیمیایی»، «مقایسه مواضع حجامت با مسیر مریدیان های طب سوزنی»، «بررسی تاثیر حجامت بربیماری های عصبی سردردهای میگرنی» به صورت پایان نامه دکتری می‌باشد.

اطلاعات پیرامون حجامت در جامعه پزشکی محدوداست. به طورکلی در دانشکده های پزشکی ایران موضوع حجامت تدریس نمی‌شود. فقط در بعضی از دانشگاه های آمریکا، انگلیس، آلمان و چین موضوع حجامت به شکل کلاسیک تدریس می شود. طبیعی است که وقتی پزشکان ما از ویژگی‌های درمانی حجامت بی‌اطلاع هستند همه اقدام به این عمل نمی‌کنند.

امروزه خیلی از پزشکان انجام حجامت را بعد از عمل های جراحی و جراحت ها توصیه می کنند. حجامت به دلیل داشتن تأثیرات زیر، برای بهبودی فرد بعد از جراحت ها و جراحی ها توصیه می‌شود، گردش خون را افزایش می دهد. اکسیژن‌رسانی به بافت ها را تقویت می کند. مواد زائد و سمی خون را از بدن دفع می کند. باعث ساخت عروق خونی جدید می شود، باعث افزایش خاصیت ارتجاعی و انبساط رباط ها و سایر بافت های پیوندی می شود.